Kendini Kandırmak !

“Kendini Kandırma”dan “Tanrı’yı Kandırma” Sanrısına

Bazı insanlar, kendini kandırmayı süreklilik kazanmış bir alışkanlığa dönüştürür. Yanlışı “mazeret”le, ihmali “niyet”le, haksızlığı “şartlar”la örtmeyi o kadar tekrar eder ki zamanla kendi hikâyesine inanır. Bu noktada mesele yalnızca başkalarını ikna etmek değildir; kişi, önce kendi iç denetimini zayıflatır. Böyle bir zihinsel zeminde şu sorular kaçınılmaz hale gelir:

İnsan, kendini kandırmayı alışkanlığa dönüştürürse bir noktada Tanrı’yı da kandırabileceğini mi sanır?
İnsan, “hesap sorulabilecek kadar yetkin” bir varlık mıdır?
Davranışlarından gerçekten sorumlu tutulabilir mi?
Eğer sorumluluk olgunluğuna erişmişse, zaten erdemli bir bilgeye dönüşmüş olmaz mı?

Bu makale, soruyu hem psikoloji hem ahlak felsefesi hem de varoluşçu farkındalık düzleminde ele alarak yanıtlamayı amaçlar. Esas iddia şudur: İnsan çoğu zaman Tanrı’yı kandırmaz; Tanrı fikrini, kendi iç rahatını koruyacak şekilde yeniden yazar. Ve bu kayma, sorumluluk ile erdem arasındaki ayrımı görünmez kılar.

1) İnsan Tanrı’yı da “diğer insanlar gibi” kandırabileceğini sanabilir mi?

Evet, bu ihtimal vardır. Ancak bu, genellikle bilinçli bir “Tanrı’yı aldatma planı”ndan çok, psikolojik bir kaymanın sonucudur. Süreç tipik olarak şöyle işler:

Kişi önce kendi vicdanını susturmayı öğrenir.
Vicdan sustukça, “hesap” fikri soyutlaşır.
Soyutlaşınca da Tanrı, zihinde “diğer insanlar gibi ikna edilebilir bir otorite”ye indirgenir.

Bu, Tanrı tasavvurundan ziyade kişinin iç denetim mekanizmasını kaybetmesiyle ilgilidir. Kişi Tanrı’yı kandırmak için yola çıkmaz; önce kendi gözünü boyar, sonra bu boyayı “hakikat” sanır. Zihin, dış dünyada işe yarayan ikna yöntemlerini (retorik, gösteri, kendini iyi anlatma) iç dünyaya taşır. Sonuçta Tanrı fikri, insan zihninde “ikna edilmesi gereken bir makam” gibi algılanmaya başlayabilir. Bu da aslında Tanrı’yı değil, insanın kendi muhasebesini hedef alan bir yanılsamadır.

2) İnsan “hesap sorulabilecek kadar yetkin” bir varlık mı?

İnsanın yetkinliği mutlak değil, derecelidir. Bu yüzden hesap sorulabilirlik de “var/yok” gibi tek bir anahtar değildir; katmanlı bir değerlendirmedir. Sorumluluk, çoğunlukla şu bileşenlerin toplamı olarak anlaşılmalıdır:

Niyet: Ne yapmak istedi?
Bilgi: Ne yaptığını biliyor muydu?
Özgürlük: Alternatifleri var mıydı?
Kontrol: Dürtü, bağımlılık, psikiyatrik durum kontrol alanını ne kadar daraltıyor?
Öngörü: Sonucu tahmin edebilir miydi?

Bu nedenle gerçek hayatta sorumluluk, çoğu zaman “sorumlu/sorumsuz” ikiliğiyle değil, “ne ölçüde sorumlu?” sorusuyla ele alınır. Çocuk, ağır bağımlılık altında hareket eden, akut psikoz yaşayan biri ile sağlıklı bir yetişkinin sorumluluk düzeyi aynı kefeye konmaz. Fakat bu ayrım, sorumluluğu bütünüyle sıfırlamak anlamına gelmez; tam tersine insanı ciddiye almanın daha adil bir biçimidir: yetkinliği ve kısıtları doğru yerde konumlandırmak.

3) İnsan davranışlarından gerçekten sorumlu tutulabilir mi?

Burada iki güçlü sezgi karşı karşıya gelir ve ikisi de kısmen haklıdır:

Determinist sezgi: Genetik, çevre, travma, alışkanlıklar bizi biçimlendirir. “Seçim” sandığımız şey çoğu zaman kısıtlı bir aralıkta gerçekleşir.
Ahlaki sezgi: Yine de insan belli ölçüde kendine yön verebilir; aksi halde övgü/kınama, söz, pişmanlık, telafi, eğitim ve dönüşüm gibi kavramlar anlamsızlaşır.

Bu gerilim, pratik bir uzlaşıya götürür: İnsan tüm koşullarını seçemez; ama koşulların içinde kendine bir yön seçebilir. Sorumluluk, “tam özgürlük” iddiası değildir; asgari yön verme kapasitesi iddiasıdır. İnsanı insan yapan da budur: tamamen program değil, tamamen tanrı da değil; arada bir fail, arada bir seçen, arada bir yük üstlenen bir varlık.

Bu noktada “kendini kandırma”nın tehlikesi görünür: İnsan, bu asgari kapasiteyi kullanmak yerine, kapasitesini inkâr ederek kendini sorumluluktan kaçıracak anlatılar kurabilir. Böylece dönüşüm yerine savunma başlar.

4) Sorumluluk olgunluğuna erişen insan zaten erdemli bir bilge olmuş olmaz mı?

Bu soru, en kritik ayrımı içerir: Sorumluluk kapasitesi ile erdem/bilgelik aynı şey değildir.

Sorumluluk kapasitesi: “Ne yaptığını anlayabilmek, durabilmek, seçebilmek, sonuç üstlenebilmek.”
Erdem/bilgelik: “İyi olanı istikrarlı biçimde seçmek, benliği aşmak, merhamet ve adaleti karakter haline getirmek.”

Birincisi, insan olmanın eşiği gibidir. İkincisi ise zirvedir. İnsan, sorumlu sayılacak kadar akıl ve iradeye sahip olup yine de bencil, öfkeli, tembel, kibirli olabilir. Hatta çoğu kötülük, tam da bu kapasite varken yapılır: kişi bilir, fakat istemeyi ve alışkanlığı eğitemez.

İşte burada “kendini kandırma” devreye girer. İnsan bilgelik yoluna girmeden de kendini rahatlatacak hikâyeler üretebilir:

“Benim niyetim iyiydi.”
“Herkes yapıyor.”
“Şartlar böyle.”
“Nasıl olsa affedilir.”

Bu cümleler bazen gerçek bir merhamet kapısıdır; bazen de hesabı ertelemenin, telafiyi geciktirmenin, sorumluluğu sulandırmanın kalkanı. Olgunluk, bu cümleleri tamamen yasaklamak değil; onları hakikat testinden geçirebilmektir: Niyet sonuçla uyuşuyor mu? Şartlar bahaneye mi dönüştü? Affedilme umudu telafiyi öldürüyor mu?

5) Asıl düğüm: Tanrı’yı mı kandırıyor, kendini mi?

Kişi çoğu zaman Tanrı’yı kandırmaya çalışmaz; Tanrı fikrini, kendi rahatını koruyacak şekilde yeniden yazar. Bu yeniden yazım iki sonuç üretir:

İçeride: Muhasebe ölür, pişmanlık sığlaşır, telafi ertelenir.
Dışarıda: İnanç/ahlak bir “gösteri”ye dönüşür; kişi rolünü sever, yükünü sevmez.

Bu durum, “Tanrı’yı kandırma” sanrısının özüdür: Tanrı’yı insanlaştırıp ikna edilebilir bir figüre indirgemek, gerçekte insanın kendi iç mahkemesini askıya almasıdır.

Bu yüzden panzehir, daha yüksek sesli söylem değil; daha yalın ve daha ağır bir şeydir:

Kendine karşı dürüstlük + telafi iradesi.

Yani “hata yaptım” diyebilmek ve “hakkını yediysem geri vereceğim” diyebilmek.

Sonuç: Sorumluluk Bilgelik Değildir, Ama Bilgeliğe Açılan Kapıdır

İnsan, hesap sorulabilecek kadar yetkindir; fakat bu yetkinlik mutlak değildir, derecelidir. İnsan, koşullarının bütünüyle özgür sahibi değildir; fakat koşulları içinde yön seçebilecek bir faildir. Ve en önemlisi: sorumluluk kapasitesi, otomatik olarak erdem üretmez. Erdem, alışkanlıkla, telafiyle, iç denetimle, merhametle ve adaletle inşa edilir.

Kendini kandıran insanın problemi, Tanrı’yı kandırması değil; kendini kandırmayı hakikat sanmasıdır. Bu sanrı kırıldığında, “inanç” veya “ideal” artık bir pazarlama dili değil; insanı dönüştüren bir ahlak disiplini olmaya başlar.